Η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει ραγδαία τον τρόπο με τον οποίο παράγουμε, μοιραζόμαστε και χρησιμοποιούμε τη γνώση. Ωστόσο, καθώς οι τεχνολογικές εξελίξεις επιταχύνονται, ένα κρίσιμο ερώτημα παραμένει: ποιος ωφελείται πραγματικά από αυτά τα συστήματα και ποιος έχει λόγο στη διακυβέρνησή τους;
Αυτό το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο του AI Impact Summit στο Νέο Δελχί, μιας διεθνούς συνάντησης που χαράσσει την πορεία των πολιτικών και πρακτικών γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη. Εκεί, τα Creative Commons (CC) επανέλαβαν μια βασική θέση: χωρίς τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικό δημόσιο συμφέρον.
Τα «κοινά» στην εποχή της ΤΝ
Η έννοια των «κοινών» (commons) δεν είναι θεωρητική ή αφηρημένη. Είναι παρούσα στην καθημερινότητά μας: όταν διαβάζουμε άρθρα χωρίς συνδρομή, χρησιμοποιούμε τη Wikipedia, αξιοποιούμε εικόνες ή μουσική με ανοιχτές άδειες, ή πλοηγούμαστε σε ανοιχτά χαρτογραφικά εργαλεία.
Σήμερα, όμως, τα κοινά αποκτούν μια νέα μορφή: σύνολα δεδομένων που εκπαιδεύουν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Αυτά τα δεδομένα ενσωματώνουν ανθρώπινη γνώση, γλώσσα, πολιτισμό και δημιουργικότητα. Το από πού προέρχονται, ποιος τα δημιούργησε και ποιος τα διαχειρίζεται δεν είναι ουδέτερες ερωτήσεις — αποτελούν τον πυρήνα της διακυβέρνησης και της κυριαρχίας των δεδομένων.
Ιδιαίτερα για τις κοινότητες του Παγκόσμιου Νότου, το ζήτημα είναι επείγον. Συχνά, η τοπική γνώση και πολιτιστική παραγωγή εξάγεται και αξιοποιείται χωρίς αναγνώριση ή ανταπόδοση. Αν δεν αντιμετωπιστούν αυτές οι ανισότητες, η ΤΝ κινδυνεύει να αναπαράγει παλιές μορφές εκμετάλλευσης με νέα τεχνολογικά μέσα.
Οι βασικές παρεμβάσεις των Creative Commons
Στο πλαίσιο της συνόδου, τα Creative Commons επικεντρώθηκαν σε συγκεκριμένες δράσεις που μπορούν να ενισχύσουν τη διακυβέρνηση της ΤΝ προς όφελος του δημοσίου συμφέροντος.
1. Κοινή υποδομή διακυβέρνησης
Η διακυβέρνηση των δεδομένων απαιτεί κοινούς κανόνες, κοινή γλώσσα και διαλειτουργικά εργαλεία. Με την πολυετή εμπειρία της στη δημιουργία παγκοσμίως αναγνωρισμένων, μηχαναγνώσιμων αδειών, τα CC μπορούν να μεταφράσουν τις προθέσεις των δημιουργών σε σαφή και εφαρμόσιμα εργαλεία διακυβέρνησης, ικανά να λειτουργήσουν σε μεγάλη κλίμακα.
2. Συμμετοχικές και δημοκρατικές διαδικασίες
Η ίδια η διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι εξίσου σημαντική με τα τεχνικά εργαλεία. Οι άδειες των CC δεν σχεδιάστηκαν πίσω από κλειστές πόρτες, αλλά μέσα από ανοιχτές, παγκόσμιες και συλλογικές διαβουλεύσεις.
Στο πεδίο της ΤΝ, η συμμετοχή δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση νομιμοποίησης. Συστήματα που επηρεάζουν δισεκατομμύρια ανθρώπους δεν μπορούν να σχεδιάζονται χωρίς αυτούς.
3. Ενίσχυση της δύναμης δημιουργών και κοινοτήτων
Πολλές σημερινές πρακτικές συλλογής δεδομένων είναι εξ ορισμού εξαγωγικές: αδιαφανές scraping, μονομερείς όροι χρήσης, «συγκατάθεση» χωρίς πραγματική επιλογή.
Τα Creative Commons δεν επιδιώκουν να μπλοκάρουν την ανάπτυξη της ΤΝ, αλλά να προσφέρουν στους δημιουργούς και στις κοινότητες σαφή, κλιμακούμενα μέσα ελέγχου. Μέσω συλλογικών κανόνων και κοινών υποδομών, μπορεί να δημιουργηθεί μια μορφή «αντιστάθμισης ισχύος» απέναντι στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες.
4. Επιλογή, αυτονομία και ανθρώπινη ευημερία
Στον πυρήνα της διακυβέρνησης των δεδομένων βρίσκεται η επιλογή. Πώς διασφαλίζουμε ότι το διαδίκτυο παραμένει ανθρώπινο; Πώς προστατεύουμε την εμπιστοσύνη στην πληροφορία; Πώς θέτουμε όρια στις μηχανές χωρίς να εμποδίζουμε την πρόσβαση στη γνώση;
Η απάντηση, σύμφωνα με τα CC, δεν βρίσκεται σε απλοϊκά δίπολα «ανοιχτό ή κλειστό», αλλά στη δυνατότητα ουσιαστικών επιλογών που ενδυναμώνουν τους ανθρώπους.
Ένα οικοσύστημα ΤΝ για το δημόσιο συμφέρον
Ο απώτερος στόχος είναι ένα οικοσύστημα τεχνητής νοημοσύνης που λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας: τυποποιημένο όπου χρειάζεται, ευέλικτο όπου απαιτείται, και πάντα προσανατολισμένο στην ανθρώπινη ευημερία.
Τα ψηφιακά κοινά της γνώσης είναι αλληλένδετα με τους φυσικούς και κοινωνικούς μας πόρους. Όπως κάθε κοινό αγαθό, χρειάζονται φροντίδα, διαχείριση και συλλογική ευθύνη.
Σε μια εποχή όπου η ΤΝ αναδιαμορφώνει την ισορροπία ισχύος παγκοσμίως, η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και η προστασία των κοινών δεν είναι απλώς ηθικές επιλογές — είναι προϋποθέσεις για ένα δίκαιο και βιώσιμο ψηφιακό μέλλον.
Πηγή άρθρου: https://creativecommons.org