Με αφορμή την ομιλία της Sarah Hinchliff Pearson στο Wikimedia Futures Lab (Φρανκφούρτη, 31 Ιανουαρίου 2026)
Το διαδίκτυο αλλάζει ριζικά. Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει εξελίξεις που ήδη βρίσκονταν σε εξέλιξη εδώ και χρόνια, αναδιαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο παράγεται, μοιράζεται και επαναχρησιμοποιείται η γνώση. Μπροστά σε αυτή τη μετάβαση, καλούμαστε να επανεξετάσουμε τις βασικές μας παραδοχές για το τι σημαίνει «ανοιχτή γνώση» και πώς μπορούμε να διατηρήσουμε το διαδίκτυο ανθρώπινο.
Από τα «ανοιχτά» ιδανικά στο ψηφιακό χάος
Για δεκαετίες, το κίνημα της ανοιχτής γνώσης αγωνίστηκε ενάντια σε υπερβολικά περιοριστικά καθεστώτα πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι άδειες ανοιχτού περιεχομένου αποτέλεσαν εργαλείο διεύρυνσης της πρόσβασης και ενίσχυσης της δημιουργικότητας. Όμως σήμερα το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι περιορισμοί· είναι και η απουσία ορίων.
Το διαδίκτυο μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα «ξέφραγο αμπέλι». Περιεχόμενο κάθε είδους —ανοιχτό, κλειστό, προστατευμένο ή δημόσιου τομέα— αντιμετωπίζεται ως πρώτη ύλη για μηχανική επεξεργασία. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν δημιούργησε αυτό το φαινόμενο, αλλά το επιτάχυνε και το κλιμάκωσε.
Η έννοια των «κοινών» (commons) προϋποθέτει κοινούς κανόνες. Όταν αυτοί απουσιάζουν, η αμοιβαιότητα διαλύεται και μαζί της η διάθεση για μοίρασμα. Η ισορροπία μεταξύ της επιθυμίας για διάχυση της γνώσης και της ανάγκης για όρια στην επαναχρησιμοποίηση έχει διαταραχθεί.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το copyright
Παραδοσιακά, ο «αντίπαλος» του κινήματος της ανοιχτής γνώσης ήταν το αυστηρό καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας. Σήμερα, όμως, η πρόκληση είναι διαφορετική. Η πνευματική ιδιοκτησία αποδεικνύεται συχνά ανεπαρκής για να ρυθμίσει τη μηχανική επαναχρησιμοποίηση δεδομένων και περιεχομένου.
Παράλληλα, έχουμε συγχέει την έννοια της ιδιοκτησίας με την ηθική. Το γεγονός ότι κάτι δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ιδιοκτησίας δεν σημαίνει ότι δεν υπόκειται σε ηθικούς κανόνες. Η ανοιχτότητα δεν συνεπάγεται απουσία ευθύνης.
Γιατί τα όρια είναι απαραίτητα
Τα όρια δεν είναι εχθροί της ελευθερίας. Αντίθετα, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για βιώσιμη ελευθερία. Όπως και στην ιδιωτικότητα, έτσι και στη δημόσια γνώση, οι άνθρωποι αναμένουν ένα πλαίσιο σεβασμού για το πώς χρησιμοποιείται το έργο τους.
Η θέσπιση «προκοινωνικών» ορίων μπορεί να ενισχύσει:
- Την αναγνώριση (attribution): Η διαφάνεια και η αναφορά της πηγής είναι κρίσιμες για την ακεραιότητα της πληροφορίας.
- Την αμοιβαιότητα (reciprocity): Όποιος αντλεί γνώση από το κοινό απόθεμα οφείλει να διασφαλίζει ότι και άλλοι θα μπορούν να κάνουν το ίδιο.
- Τη βιωσιμότητα: Η παραγωγή γνώσης και πολιτισμού ως δημόσιων αγαθών απαιτεί οικονομική υποστήριξη.
- Την αποτροπή επιβλαβών χρήσεων: Υπάρχουν χρήσεις που, παρότι ίσως νόμιμες, προκαλούν κοινωνική βλάβη.
Η πρόκληση είναι να είμαστε «όσο το δυνατόν πιο ανοιχτοί και όσο το αναγκαίο περιοριστικοί».
Από τον διχασμό «ανοιχτό ή κλειστό» στις αξίες
Η εμμονή σε απόλυτες κατηγορίες —ανοιχτό/κλειστό, ελεύθερο/περιορισμένο— δεν ανταποκρίνεται πλέον στην πολυπλοκότητα της ψηφιακής εποχής. Η συζήτηση πρέπει να μετατοπιστεί από τους ορισμούς στις αξίες.
Το ζητούμενο δεν είναι η καθαρότητα των κατηγοριών, αλλά η ενίσχυση ενός οικοσυστήματος γνώσης που είναι δίκαιο, βιώσιμο και δημοκρατικό.
Πώς μπορούμε να προχωρήσουμε;
Η ανασυγκρότηση της αμοιβαίας δέσμευσης γύρω από την κοινή γνώση απαιτεί συλλογική δράση:
- Από τα κάτω: Μέσα από κοινωνικούς κανόνες, πίεση από τις κοινότητες και νέες μορφές αδειοδότησης.
- Από τα πάνω: Μέσω πολιτικών παρεμβάσεων και θεσμικών μηχανισμών αναδιανομής.
- Τεχνικά μέσα ελέγχου πρόσβασης: Με μεγάλη προσοχή ώστε να μην υπονομευθεί ο ανοιχτός ιστός.
Δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση. Χρειάζεται πολυεπίπεδη προσέγγιση και επαναπροσδιορισμός της ισορροπίας μεταξύ ελευθερίας και ευθύνης.
Ένα νέο αφήγημα για την ψηφιακή εποχή
Το διακύβευμα δεν είναι μόνο νομικό ή τεχνικό· είναι πολιτισμικό. Αν θέλουμε ένα διαδίκτυο που υπηρετεί τους ανθρώπους και όχι μόνο τις μηχανές ή τις αγορές, πρέπει να ανανεώσουμε το αφήγημά μας για την ανοιχτή γνώση.
Η ανοιχτότητα δεν είναι δοκιμασία καθαρότητας. Είναι διαρκής διαπραγμάτευση αξιών. Και για να παραμείνει το διαδίκτυο ανθρώπινο, οφείλουμε να φανταστούμε —και να οικοδομήσουμε— ένα σύστημα όπου η γνώση μοιράζεται με ελευθερία, αλλά και με ευθύνη.
Πηγή άρθρου: https://creativecommons.org/Photo by Dmitry Ryzhkov, 2014, licensed with CC BY-NC-SA 2.0, Flickr, remixed by Creative Commons, 2026, CC BY 4.0.