Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση γύρω από τις άδειες Creative Commons (CC) έχει μετατοπιστεί από το απλό ερώτημα της νομικής δυνατότητας επαναχρησιμοποίησης, σε βαθύτερα ζητήματα εξουσίας, ισότητας και διακυβέρνησης δεδομένων. Ιδιαίτερα στο αφρικανικό πλαίσιο, ερευνητές που δραστηριοποιούνται στους τομείς της πνευματικής ιδιοκτησίας (IP), της πολιτικής για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) και της διακυβέρνησης δεδομένων, αναδεικνύουν κρίσιμες προκλήσεις που αφορούν τον τρόπο με τον οποίο η «ανοιχτότητα» εφαρμόζεται και βιώνεται.
Οι συζητήσεις αυτές, που ξεκίνησαν ανεπίσημα και συνεχίστηκαν σε διεθνή φόρα όπως το AI Summit στη Ρουάντα, έφεραν στο προσκήνιο ένα κεντρικό ερώτημα: Πώς πρέπει να εξελιχθεί το «ανοιχτό» ώστε να παραμείνει δίκαιο, σχετικό και προσανατολισμένο στις κοινότητες;
Από τη Μείωση Τριβών στη Διακυβέρνηση και την Ισότητα
Οι άδειες CC σχεδιάστηκαν για να μειώσουν τα νομικά εμπόδια στη διάδοση της γνώσης. Για πολλά χρόνια, η επιτυχία τους μετριόταν με βάση την πρόσβαση, τη νομιμότητα και την επαναχρησιμοποίηση. Ωστόσο, στο σύγχρονο ψηφιακό και AI-οδηγούμενο περιβάλλον — ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο — αυτό το πλαίσιο αποδεικνύεται ανεπαρκές.
Στο αφρικανικό πλαίσιο, έχουν εκφραστεί ανησυχίες ότι άδειες όπως η CC BY και η CC0, παρότι προωθούν την ανοιχτή γνώση, μπορούν ακούσια να διευκολύνουν εξορυκτικές πρακτικές. Γλωσσικά σύνολα δεδομένων, πολιτισμική γνώση και δεδομένα που παράγονται από τοπικές κοινότητες επαναχρησιμοποιούνται από παγκόσμιους οργανισμούς και εταιρείες, χωρίς οι ίδιες οι κοινότητες να απολαμβάνουν ουσιαστική αναγνώριση, έλεγχο ή ανταποδοτικά οφέλη.
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς νομικό. Είναι βαθιά πολιτικό και ηθικό.
Το Κενό Αντίληψης για την «Εξορυκτική» Χρήση
Οι άδειες CC συχνά παρουσιάζονται ως ουδέτερα εργαλεία. Στην πράξη, όμως, λειτουργούν μέσα σε συστήματα άνισης ισχύος. Οι περιθωριοποιημένες γλωσσικές και πολιτισμικές κοινότητες συχνά δεν διαθέτουν τα μέσα να διαπραγματευτούν τους όρους με τους οποίους επαναχρησιμοποιούνται οι ανοιχτοί πόροι τους.
Για παράδειγμα, δεδομένα σχετικά με την ποιότητα του αέρα ή του νερού μπορούν να ενισχύσουν τη διαφάνεια και τη συμμετοχή των πολιτών. Τα ίδια δεδομένα, όμως, μπορούν να χρησιμοποιηθούν από μεγάλες εταιρείες για στρατηγικές επενδύσεις που δεν λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές ανάγκες.
Η ανοιχτότητα από μόνη της δεν εγγυάται δικαιοσύνη.
Τα Τυφλά Σημεία της Παραδοσιακής Ανοιχτότητας
Ιστορικά, η έννοια του «ανοιχτού» ορίστηκε με νομικούς όρους: μπορεί κάτι να αναπαραχθεί, να τροποποιηθεί ή να διανεμηθεί; Ωστόσο, η ανοιχτότητα είναι επίσης σύνολο αξιών — αφορά την ένταξη, τη συμμετοχή, την αμοιβαιότητα και τη συλλογική διακυβέρνηση.
Μεγάλα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε δισεκατομμύρια έργα και σύνολα δεδομένων που έχουν διατεθεί μέσω αδειών CC, χωρίς πάντοτε να επιστρέφεται αξία στις κοινότητες που τα παρήγαγαν. Έτσι, ενισχύεται η συγκέντρωση ισχύος αντί να καλλιεργείται η συμμετοχική γνώση.
Οι κοινότητες ζητούν πλέον ένα μοντέλο ανοιχτότητας που να ενσωματώνει:
- Συναίνεση
- Αυτοδιάθεση
- Αμοιβαιότητα
- Τοπική διακυβέρνηση
Διακυβέρνηση Δεδομένων και τα Όρια της «Μίας Λύσης για Όλους»
Ένα από τα πιο απαιτητικά ζητήματα αφορά τη διακυβέρνηση δεδομένων, ιδίως για αφρικανικές γλώσσες και σύνολα δεδομένων που επιμελούνται κοινότητες.
Συχνά, οι χρηματοδότες απαιτούν τη χρήση αδειών CC BY ή CC0 για δημόσια χρηματοδοτούμενη έρευνα. Αυτή η απαίτηση περιορίζει τη δυνατότητα υιοθέτησης εναλλακτικών μοντέλων διακυβέρνησης που θα μπορούσαν να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες των τοπικών κοινοτήτων.
Οι άδειες CC, εκ σχεδιασμού, δεν μπορούν να αποτρέψουν εξορυκτική επαναχρησιμοποίηση όταν ένα έργο έχει ήδη χαρακτηριστεί ως «ανοιχτό». Επιπλέον, πολιτισμικά και γλωσσικά δεδομένα αντιμετωπίζονται συχνά ως ουδέτερα και ανταλλάξιμα, παρότι ενσωματώνουν ταυτότητα, ιστορία και συλλογική μνήμη.
Η τυποποίηση είναι σημαντική για τη διευκόλυνση της πρόσβασης. Όμως χωρίς μηχανισμούς διακυβέρνησης, η εναρμόνιση μπορεί να έχει κόστος: την απώλεια τοπικού ελέγχου και νοήματος.
Προς ένα «Νέο Ανοιχτό»
Η συζήτηση δεν αποσκοπεί σε εύκολα συμπεράσματα. Αντίθετα, επιδιώκει να ανοίξει χώρο για αναστοχασμό και προσαρμογή.
Ίσως χρειάζεται:
- Να είμαστε πιο σαφείς για το πού λειτουργούν αποτελεσματικά οι άδειες CC — και πού όχι
- Να αναγνωρίσουμε τα όρια μιας αποκλειστικά νομικής προσέγγισης
- Να ενισχύσουμε και να νομιμοποιήσουμε κοινοτικά μοντέλα ανοιχτότητας
- Να αποδεχτούμε ότι το «νέο ανοιχτό» θα είναι πιο σύνθετο και λιγότερο «χωρίς τριβές»
Η ανοιχτή γνώση δεν υπάρχει εκτός σχέσεων ισχύος. Αν το αρχικό όραμα της ανοιχτότητας δεν εκπλήρωσε πλήρως τις υποσχέσεις του για ισότητα, ίσως είναι καιρός για έναν επαναπροσδιορισμό.
Το μέλλον της ανοιχτής γνώσης δεν θα καθοριστεί μόνο από άδειες, αλλά από εμπιστοσύνη, διάλογο και συλλογική διακυβέρνηση.
Πηγή άρθρου: https://creativecommons.org/