Οι φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς (ΦΠΚ) —μουσεία, βιβλιοθήκες, αρχεία— φέρουν μια αποστολή δημόσιου συμφέροντος: να καθιστούν προσβάσιμη σε όλους την κληρονομιά που φυλάσσουν. Η αποστολή αυτή στηρίζεται στην ευρεία δημόσια πρόσβαση, στην ενεργό συμμετοχή των πολιτών, στην ύπαρξη ενός ζωντανού πολιτιστικού κοινού αγαθού (commons) και στην αντίληψη της κληρονομιάς ως πόρου που ανήκει σε όλους. Οι ΦΠΚ γνωρίζουν ότι η κληρονομιά, ως αντανάκλαση του ποιοι είμαστε, συμβάλλει στον προσδιορισμό της κοινής μας ανθρωπιάς, και ότι η παροχή πρόσβασης σε αυτήν αποφέρει πολλαπλά οφέλη για την κοινωνία. Ως θεματοφύλακες αξιόπιστης γνώσης και πολιτισμού, οι ΦΠΚ έχουν επομένως καίριο ρόλο στην ανάπτυξη και προστασία του κοινού αγαθού, διευκολύνοντας χρήσεις που ωφελούν την ανθρωπότητα.
Η ΤΝ ως μείζων παράγοντας αναστάτωσης
Η ραγδαία ανάπτυξη της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) έχει επιφέρει τεράστιο αντίκτυπο στους ΦΠΚ, ιδίως καθώς το περιεχόμενο που φυλάσσουν αξιοποιείται ως δεδομένα εκπαίδευσης ΤΝ. Ένα κρίσιμο ζήτημα αφορά τους όρους, τους κανόνες και τις προσδοκίες που πρέπει να διέπουν τη χρήση ανοιχτά αδειοδοτημένου και δημόσιου υλικού πολιτιστικής κληρονομιάς για την ανάπτυξη συστημάτων ΤΝ. Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν τα ανοιχτά σύνολα δεδομένων του AI4Culture, το BigLAM του Hugging Face, το Institutional Books του Harvard, το The Public Interest Corpus της Authors’ Alliance, καθώς και, πιθανώς στο μέλλον, το European Books Data Commons. Αυτό πυροδοτεί συζητήσεις γύρω από το ποιος μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα και να τα επαναχρησιμοποιεί, και για ποιον σκοπό. Οι συλλογές κληρονομιάς, ακριβώς λόγω των υποχρεώσεων επιμέλειας που τις διέπουν, αποτελούν συχνά πηγή ποικίλων, υψηλής ποιότητας, τεκμηριωμένων και προσεκτικά επιμελημένων δεδομένων. Αν και η ένταξή τους αναμένεται να οδηγήσει σε καλύτερα, πιο αντιπροσωπευτικά συστήματα ΤΝ, οι ΦΠΚ βρίσκονται αντιμέτωποι με σοβαρές προκλήσεις, όπως:
- Προκλήσεις υποδομής, που απειλούν την οικονομική βιωσιμότητα της ανοιχτής υποδομής και του ανοιχτού οικοσυστήματος:
- Η αυξημένη κίνηση από bots, ιδίως εκ μέρους κυρίαρχων, κερδοσκοπικών εταιρειών ΤΝ, επιβαρύνει την υποδομή και προκαλεί παρεπόμενα κόστη (όπως αναφέρεται στην έκθεση του GLAM-E Lab Are AI Bots Knocking Cultural Heritage Offline?).
- Η αξία που παράγεται δεν ανταποδίδεται πουθενά (όπως συζητείται στο κεφάλαιο «Safeguarding Cultural Rights and Redistributing the Value Generated by AI Use of Cultural Data» της Έκθεσης της Ανεξάρτητης Ομάδας Εμπειρογνωμόνων της UNESCO για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τον Πολιτισμό, 2025).
- Πρακτικές εμπορικής ΤΝ ασύμβατες με τις αξίες και τους κανόνες του κοινού αγαθού:
- Έλλειψη διαφάνειας και απόδοσης πηγής (θέμα που εξετάστηκε στην ομάδα εργασίας της εκδήλωσης Oulu Löyly, May the Source be with You), αποπλαισίωση (όπως επισημαίνεται στην έκθεση Artificial intelligence and creativity της Ειδικής Εισηγήτριας για τα πολιτιστικά δικαιώματα, Alexandra Xanthaki), και απώλεια του ίχνους προέλευσης, λόγω της αδιαφάνειας των μοντέλων και συστημάτων ΤΝ.
- Έλλειψη σαφήνειας ως προς το πώς επαναχρησιμοποιείται το περιεχόμενο —είτε για εκπαίδευση, είτε για συμπερασματολογία (inference), είτε για αναζήτηση— καθώς και ως προς το αν απομνημονεύεται από το μοντέλο ή διατηρείται και μετά την εκπαίδευση (βλ. το άρθρο του CC From Signals to Infrastructure: Strengthening the Commons for the AI Era).
- Περαιτέρω περίκλειση του περιεχομένου εντός ιδιόκτητων συστημάτων (όπως συνέβη με την ακαδημαϊκή έρευνα στο X/Twitter).
Επιφανειακά, τα παραπάνω υποδηλώνουν μια σύγκρουση ανάμεσα στις πρακτικές της εμπορικής ΤΝ και στη δέσμευση των ΦΠΚ για ανοιχτή πρόσβαση και για αμοιβαιότητα στο πλαίσιο του κοινού αγαθού, καθώς και σεβασμό στο κοινωνικό συμβόλαιο πάνω στο οποίο θεμελιώνεται η διάθεση της κληρονομιάς. Αποκαλύπτουν, επίσης, πώς η εμπιστοσύνη διαβρώνεται σταδιακά —σε ένα σκηνικό έντονης νομικής αβεβαιότητας γύρω από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και, κατ’ επέκταση, την εφαρμογή των αδειών και εργαλείων CC.
Οι ΦΠΚ γίνονται πιο διστακτικοί απέναντι στην κοινή χρήση
Οι αντιδράσεις των ΦΠΚ στην άντληση δεδομένων (scraping) από την ΤΝ κινούνται σε ένα φάσμα: από την πλήρη αποδοχή έως την προστατευτική, αμυντική κλειστότητα. Αυτό αποτυπώνεται εύγλωττα στην έκθεση της Europeana Making Public AI reality: How cultural heritage can lead the way, η οποία διακρίνει δύο ομάδες στα δύο άκρα του φάσματος: όσους θέτουν όρια (boundary setters) και όσους αναζητούν ευκαιρίες (opportunity seekers). Στην πράξη, η κίνηση ΤΝ αφήνει τους ΦΠΚ με δύο επιλογές: είτε να επιτρέψουν απεριόριστη άντληση δεδομένων από όλους τους προγραμματιστές ΤΝ, είτε να περιορίσουν την πρόσβαση με απότομο και υπερβολικά ευρύ τρόπο («αμυντική περίκλειση»).
Ορισμένοι φορείς, όπως η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ολλανδίας και η Trove —το API ανοιχτής πρόσβασης της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστραλίας (βλ. εδώ και εδώ)— επέλεξαν να περιορίσουν την πρόσβαση, αποκαλύπτοντας ένα παράδοξο: φορείς με αποστολή τη διάθεση των συλλογών τους καταλήγουν να κλειδώνουν την κληρονομιά. Το δίλημμα αυτό κλονίζει την εύθραυστη σκαλωσιά της ανοιχτής κληρονομιάς, καθώς περιεχόμενο που διαφορετικά θα διατίθετο ελεύθερα περιορίζεται πλέον, με θύμα την πρόσβαση προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος. Η ένταση αυτή αναγνωρίζεται ρητά στη Δήλωση για την Ανοιχτή Κληρονομιά (Open Heritage Statement). Ας θυμηθούμε ότι η έννοια της ανοιχτής κληρονομιάς ενθαρρύνει την πρόσβαση και την επαναχρησιμοποίηση χωρίς άδικα και περιττά εμπόδια, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι η ανοιχτότητα δεν είναι ούτε απόλυτη ούτε μονολιθική. Στο προοίμιό της, η Δήλωση δίνει έμφαση στην ηθική και υπεύθυνη ΤΝ, αναφέροντας:
«Παρακολουθούμε με προσοχή τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες που φέρνουν οι αναδυόμενες τεχνολογίες —συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης και μελλοντικών τεχνολογιών— καθώς και την ανάγκη για μια πιο ηθική και υπεύθυνη τεχνητή νοημοσύνη ως προς την πρόσβαση και την επαναχρησιμοποίηση της κληρονομιάς του δημόσιου τομέα.»
Αυτό αποτελεί υπενθύμιση ότι, όταν οι ΦΠΚ ασπάζονται την ανοιχτότητα, το κάνουν ως μέσο για έναν σκοπό — όχι ως αυτοσκοπό. Οι ΦΠΚ την υιοθετούν σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αρχές της, οι οποίες αναγνωρίζουν τη διαφοροποίηση, το πλαίσιο και την αλληλεπίδραση ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα διακυβέρνησης. Ωστόσο, το πλήρες κλείσιμο δεν αποτελεί λύση —είναι, στην καλύτερη περίπτωση, αναποτελεσματικό και, στη χειρότερη, επιβλαβές για το δημόσιο συμφέρον— και απειλεί να ανατρέψει πάνω από 20 χρόνια ανοιχτής κληρονομιάς μέσω αδειών και εργαλείων CC. Χρειάζεται, επομένως, να ξεπεράσουμε το αντιδραστικό μοτίβο της περίκλεισης και να κινηθούμε προς μια πιο βιώσιμη ισορροπία διάθεσης.
Από τον κατακερματισμό σε ένα βιώσιμο κοινό αγαθό
Πολλοί ΦΠΚ επιθυμούν να συνεχίσουν να μοιράζονται τις συλλογές τους, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι οι προγραμματιστές ΤΝ τις χρησιμοποιούν υπεύθυνα. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς μπορούν οι ΦΠΚ να καταστήσουν τις συλλογές τους ανοιχτά και δίκαια προσβάσιμες, με τρόπο συμβατό με την αποστολή τους ως υπεύθυνων θεματοφυλάκων. Πώς μπορούν, όπως αναφέρουν το Open Future και η Europeana, να «διαμορφώσουν ενεργά τις συνθήκες υπό τις οποίες οι συλλογές τους προσπελαύνονται και επαναχρησιμοποιούνται από συστήματα ΤΝ, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο τη δέσμευσή τους για ανοιχτότητα»; Πιο συγκεκριμένα: υπό ποιες προϋποθέσεις πρέπει να διατίθενται τα δεδομένα κληρονομιάς για εκπαίδευση και χρήση από ΤΝ, από ποιον, και για ποιον σκοπό;
Ως απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα, ο οργανισμός Creative Commons (CC) αναπτύσσει τα CC Signals, ένα νέο εργαλείο που θα αποκαταστήσει τη δράση (agency) των ΦΠΚ ως θεματοφυλάκων δεδομένων, διατηρώντας παράλληλα τον ανοιχτό χαρακτήρα της κληρονομιάς που μοιράζεται στο κοινό αγαθό. Τα CC Signals επιδιώκουν μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη διαφύλαξη της πρόσβασης σε πολύτιμους πόρους κληρονομιάς και στη διασφάλιση ότι οι φορείς και οι κοινότητες που τους φυλάσσουν παραμένουν ενεργοί συμμέτοχοι στη διαμόρφωση του οικοσυστήματος ΤΝ. Θα δημιουργήσουν έναν ενδιάμεσο δρόμο ανάμεσα στο σημερινό δίπολο «ελεύθερο για όλους έναντι αμυντικής περίκλεισης», καθιερώνοντας τυποποιημένους, φιλοκοινωνικούς όρους πρόσβασης και επαναχρησιμοποίησης στο πλαίσιο της ΤΝ.
Στο πλαίσιο αυτό, το CC διερευνά τρόπους συνδυασμού του δικαίου των συμβάσεων με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, ώστε να δώσει στα CC Signals νομική ισχύ. Όλες οι μορφές CC Signals θα ενσωματώνουν προστασίες για την επαναχρησιμοποίηση προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος. Με απλά λόγια, τα CC Signals θα θέτουν και θα διατηρούν τα όρια που χρειάζεται το κοινό αγαθό για να ευδοκιμήσει. Οι ΦΠΚ βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση για να δοκιμάσουν και να εφαρμόσουν τα CC Signals ως μέρος ηθικών πλαισίων διάθεσης της κληρονομιάς στο κοινό αγαθό για χρήση από ΤΝ, και αποτελούν βασικούς παράγοντες στη διαμόρφωση ενός οικοσυστήματος ΤΝ που ενισχύει τη συνεργασία, διασφαλίζει δίκαιη πρόσβαση και αποφέρει μακροπρόθεσμο δημόσιο όφελος.
Πηγή άρθρου: https://creativecommons.org