Έχεις γράψει ένα άρθρο, τράβηξες μια φωτογραφία, έφτιαξες ένα εκπαιδευτικό φυλλάδιο ή δημοσίευσες ένα σύνολο δεδομένων και θέλεις να το μοιραστείς. Το «όλα τα δικαιώματα διατηρούνται» ισχύει αυτόματα και σε αφήνει με έναν κόσμο ανθρώπων που θα ήθελαν να χρησιμοποιήσουν τη δουλειά σου αλλά δεν ξέρουν αν επιτρέπεται. Οι άδειες Creative Commons λύνουν ακριβώς αυτό: δίνουν εκ των προτέρων άδεια, με όρους που ορίζεις εσύ.
Το ερώτημα «ποια από όλες;» όμως μπερδεύει. Ας το ξεκαθαρίσουμε.
Τα τέσσερα δομικά στοιχεία
Όλες οι άδειες CC συντίθενται από τέσσερα σύμβολα:
- BY – Αναφορά Δημιουργού. Υπάρχει σε κάθε άδεια CC. Όποιος χρησιμοποιεί το έργο σου πρέπει να σε αναφέρει.
- SA – Παρόμοια Διανομή (ShareAlike). Όποιος διασκευάζει το έργο σου, πρέπει να διαθέσει το παράγωγο με την ίδια άδεια. Ο μηχανισμός «αντιγραφισμού» (copyleft) που κρατάει το υλικό ανοιχτό.
- NC – Μη Εμπορική Χρήση. Απαγορεύει χρήσεις που στοχεύουν πρωτίστως σε εμπορικό πλεονέκτημα ή χρηματική αμοιβή.
- ND – Όχι Παράγωγα Έργα. Επιτρέπει την αναδιανομή του έργου αυτούσιου, αλλά όχι τη διασκευή του.
Οι επτά επιλογές, από την πιο ανοιχτή στην πιο κλειστή
CC0 — Παραιτείσαι από κάθε δικαίωμα, στον βαθμό που ο νόμος το επιτρέπει. Το έργο μπαίνει ουσιαστικά στο Κοινό Κτήμα. Ιδανικό για δεδομένα, μεταδεδομένα, ψηφιοποιήσεις έργων που είναι ήδη δημόσιο κτήμα.
CC BY — Κάνε ό,τι θες, ακόμη και εμπορικά, αρκεί να με αναφέρεις. Η προεπιλογή για ανοιχτή επιστήμη και ανοιχτούς εκπαιδευτικούς πόρους.
CC BY-SA — Ό,τι και το CC BY, αλλά τα παράγωγα μένουν εξίσου ανοιχτά. Το κείμενο της Βικιπαίδειας διατίθεται με αυτή την άδεια, όπως και το περιεχόμενο των ιστότοπων της ΕΕΛΛΑΚ.
CC BY-ND — Αναδιανομή ναι, διασκευή όχι.
CC BY-NC — Ελεύθερη χρήση και διασκευή, μόνο για μη εμπορικούς σκοπούς.
CC BY-NC-SA — Μη εμπορικά, με τα παράγωγα να μένουν στους ίδιους όρους.
CC BY-NC-ND — Η πιο περιοριστική: μόνο αναδιανομή, μόνο αυτούσια, μόνο μη εμπορικά.
Υπάρχει και το Public Domain Mark (PDM), που δεν είναι άδεια αλλά σήμανση: δηλώνει ότι ένα έργο είναι ήδη ελεύθερο από πνευματικά δικαιώματα, συνήθως λόγω παρέλευσης χρόνου.
Τέσσερις ερωτήσεις για να αποφασίσεις
1. Θέλεις να μπορεί κάποιος να αλλάξει τη δουλειά σου; Αν όχι, κατευθύνεσαι σε ND — αλλά σκέψου το δύο φορές. Το ND σημαίνει ότι το υλικό σου δεν μπορεί να μεταφραστεί, να συντομευτεί, να προσαρμοστεί σε άλλη τάξη ή να ενσωματωθεί σε μεγαλύτερο έργο. Για εκπαιδευτικό υλικό είναι σχεδόν πάντα λάθος επιλογή.
2. Σε ενοχλεί αν κάποιος βγάλει χρήματα; Το NC ακούγεται λογικό, αλλά η έννοια της «εμπορικής χρήσης» είναι θολή στην πράξη: ένα σχολείο με δίδακτρα; Ένα blog με διαφημίσεις; Ένας δημόσιος φορέας που χρεώνει κόστος αναπαραγωγής; Η ασάφεια αποτρέπει και καλόπιστες χρήσεις. Αν ο πραγματικός σου φόβος είναι «να μην με εκμεταλλευτεί μια εταιρεία χωρίς να δώσει τίποτα πίσω», το SA συχνά προστατεύει καλύτερα από το NC.
3. Θέλεις οι βελτιώσεις να επιστρέφουν στην κοινότητα; Τότε SA. Πρόσεχε όμως τη συμβατότητα: υλικό με BY-SA δεν συνδυάζεται εύκολα με υλικό με BY-NC-SA, γιατί οι δύο άδειες απαιτούν διαφορετική άδεια για το παράγωγο.
4. Θέλεις το έργο σου να θεωρείται «ανοιχτό»; Μόνο τα CC0, CC BY και CC BY-SA πληρούν τον Ορισμό του Ανοιχτού Περιεχομένου και τον ορισμό των Ελεύθερων Πολιτισμικών Έργων. Οτιδήποτε περιέχει NC ή ND δεν γίνεται δεκτό στη Βικιπαίδεια και στα Wikimedia Commons, ούτε χαρακτηρίζεται ανοιχτός εκπαιδευτικός πόρος.
Πέντε παγίδες που καλό είναι να ξέρεις
Η άδεια είναι αμετάκλητη. Μόλις κυκλοφορήσει το έργο με άδεια CC, δεν μπορείς να ανακαλέσεις την άδεια για όσους την έχουν ήδη λάβει. Μπορείς να σταματήσεις να τη διαθέτεις στο μέλλον, αλλά όχι να «πάρεις πίσω» το παρελθόν.
Δεν αδειοδοτείς ό,τι δεν σου ανήκει. Αν το άρθρο σου περιέχει ξένη φωτογραφία ή απόσπασμα τραγουδιού, η άδεια CC καλύπτει μόνο τα δικά σου δικαιώματα. Σημείωσέ το ρητά.
Οι άδειες CC δεν είναι για λογισμικό. Τα ίδια τα Creative Commons δεν συνιστούν τις άδειές τους για λογισμικό και υλικό (hardware) — εκεί χρησιμοποίησε καθιερωμένη άδεια ελεύθερου λογισμικού, όπως GPL, MIT ή Apache 2.0.
Χρησιμοποίησε την έκδοση 4.0. Είναι διεθνής, καλύπτει και τα δικαιώματα επί βάσεων δεδομένων και δεν χρειάζεται «προσαρμογή» σε εθνικό δίκαιο, όπως συνέβαινε με τις παλιότερες εκδόσεις.
Δεν καλύπτονται τα πάντα. Δικαιώματα προσωπικότητας εικονιζόμενων προσώπων, εμπορικά σήματα, προσωπικά δεδομένα: όλα αυτά μένουν εκτός. Μια άδεια CC σε μια φωτογραφία δεν σου δίνει άδεια να τη χρησιμοποιήσεις σε διαφήμιση.
Πώς σημειώνεις σωστά ένα έργο
Ο κανόνας των τεσσάρων στοιχείων: Τίτλος – Δημιουργός – Πηγή – Άδεια, με ενεργούς συνδέσμους όπου γίνεται.
«Ηλιοβασίλεμα στον Υμηττό» του Γιάννη Παπαδόπουλου, διαθέσιμο με άδεια CC BY-SA 4.0.
Για τη δική σου δουλειά, το επίσημο εργαλείο chooser των Creative Commons παράγει έτοιμο κείμενο και κώδικα HTML — το τελευταίο έχει σημασία, γιατί καθιστά την άδεια αναγνώσιμη από μηχανές και επιτρέπει σε μηχανές αναζήτησης και εργαλεία όπως το Openverse να εντοπίσουν το έργο σου.
Και αν αμφιβάλλεις;
CC BY 4.0. Είναι η πιο απλή στην κατανόηση, η πιο συμβατή με άλλο ανοιχτό υλικό, εξασφαλίζει ότι θα σε αναφέρουν και μεγιστοποιεί τις πιθανότητες η δουλειά σου να ταξιδέψει. Αν κρατάς μια κοινότητα γύρω από ένα συλλογικό έργο, CC BY-SA 4.0. Αν πρόκειται για δεδομένα, CC0.
Τα υπόλοιπα είναι λεπτομέρειες που μπορείς να ρυθμίσεις στην επόμενη δημοσίευση — αρκεί να κάνεις την πρώτη.